Người Dao ở bản Cỏi có tục lệ túm tóc chọn bạn tình. Khi người con trai qua lễ trưởng thành (thường 13-14 tuổi), có thể tìm hiểu bằng cách đến nhà con gái và lén... túm tóc cô gái đi ra suối tự tình. Nếu thành công, chàng trai phải đi ở không công cho nhà gái 3 năm.
Bản Cỏi, xã Xuân Sơn, huyện Thanh Sơn, Phú Thọ nằm tựa lưng vào núi, được bao quanh bởi suối và núi non hùng vĩ. Cảnh sắc nơi đây đầy mê hoặc, hữu tình như bức họa sơn thuỷ. Cả bản có 66 hộ dân với khoảng 350 nhân khẩu, chủ yếu là các dân tộc Dao, Mường... sinh sống nên vẫn giữ được nhiều phong tục độc đáo.
Ăn cơm “gà chín cựa”
Đã lâu không có khách vượt đồi vào thăm, cả bản tiếp chúng tôi thân tình tựa người nhà. Bữa cơm tối được dọn ra nhanh chóng dưới ánh sáng lù mù của ngọn đèn thuỷ điện chạy tuốc bin tại nhà ông Lý Phúc Lâm. Chén rượu hoẵng êm nồng đưa chuyện, món rêu suối được chế biến thành nhiều món thơm lừng, nhưng “hút” khách nhất là món thịt gà ngọt lừ, vừa giòn vừa mềm, ngon khó tả. Anh bạn cùng đoàn nhận xét: “Ăn gà bản Cỏi, về xuôi không muốn ăn thịt gà nữa”. Ông trưởng bản thật thà: “Giống gà chín cựa truyền thuyết Hùng Vương đấy”. Thật không ngờ, ngỡ rằng gà chín cựa chỉ có trong “sính lễ” thách cưới của vua Hùng với hai chàng Sơn Tinh - Thuỷ Tinh, nay lại thấy ở nơi đây.
Túm tóc... chọn bạn tình
Già bản Bàn Văn Tình ngồi góp vui bằng câu chuyện về tục lệ túm tóc chọn bạn tình của người Dao. Tục rằng, con trai qua lễ trưởng thành (thường 13-14 tuổi), có thể tìm hiểu bằng cách đến nhà con gái và lén... túm tóc cô gái đi ra suối tự tình. Túm tóc, tâm sự thành công, chàng trai phải đi ở không công cho nhà gái 3 năm. Đây là giai đoạn cam go nhất, là cách thử thách tình yêu của chàng trai. Làm hùng hục như trâu, ăn uống không được ngồi ghế, ngủ không được ngủ sàn, ngủ giường, mắt nhìn không được thẳng và đặc biệt là kiêng kỵ khoản gần gũi với con gái. Ai vi phạm thì làng bắt vạ chết. Thử thách sau 3 năm, chàng trai đem một bình thịt muối chua, lợn 3 con, rượu 3 ché, bánh gạo và 18 đồng bạc trắng đến nhà gái làm lễ cưới...
Ông Tình bảo, hồi xưa bà nhà ông đẹp lắm. Rất nhiều chàng trai ở bản trên, làng dưới ngấp nghé. Có chàng lém lỉnh, đến chơi nhà cô gái cầm theo cả bọc lá khoai chứa đầy nước để... lén dội tắt bếp, cho bố mẹ cô gái đi ngủ sớm; có chàng mạnh bạo dỡ cả một góc mái tranh lẻn vào nhà khiến ông bố điên tiết vác dao quắm đuổi chạy váng cả góc bản. Ông đã phải bỏ bao công sức mới “túm tóc” được cô “hoa hậu bản”.
Nơi ấy “diễm tình nguyên sơ”
... Cạy cửa “ngủ thăm”
Theo sự giải thích của người dân nơi đây, "ngủ thăm" có nghĩa là con trai, con gái đến tuổi trưởng thành đều có thể "cạy cửa ngủ thăm" nhà nhau. Tuy nhiên, theo phong tục và quy định riêng của người Dao và người Mường từ bao đời nay, chỉ có con trai người Mường mới được lấy vợ người Dao, còn con trai người Dao không được lấy gái Mường.
Các cô gái đến tuổi trưởng thành, ban ngày đi làm các công việc đồng áng, tối đến đốt một ngọn đèn, buông màn sớm và nằm trong đó. Các chàng trai có nhu cầu tìm hiểu người con gái mình sẽ lấy làm vợ, có thể tìm đến để ngủ thăm. Nếu đèn trong buồng cô gái còn sáng, nghĩa là chưa có ai đến ngủ thăm, chàng trai phải tự cạy cửa để vào nhà. Chàng trai có thể nằm xuống bên cạnh cô gái, cô gái sẽ tắt hoặc vặn nhỏ ngọn đèn. Hai người chỉ trò chuyện, tâm sự mà không được chạm vào người nhau. Sau một thời gian tìm hiểu, cô gái có quyền quyết định cho chàng trai đó "ngủ thật" hay không. Nhưng trước khi đi đến "ngủ thật", cả hai đều phải thưa với bố mẹ để bố mẹ xem có hợp tuổi không. Nếu hợp tuổi, hai bên gia đình sẽ cho phép đôi bạn trẻ “ngủ thật” với nhau.
Khi thời gian “ngủ thật” bắt đầu, cũng là lúc chàng trai phải đến làm công cho gia đình cô gái. Cứ ngày đi làm cùng gia đình, tối về ngủ với cô gái mình có ý định tìm hiểu. Trong thời gian này, chàng trai không được về nhà mình, muốn về phải được gia đình cô gái cho phép. Nếu cô gái không thích chàng trai nữa thì cô gái sẽ gói quần áo cùng với một gói cơm nắm cho vào địu và bảo với chàng trai rằng: "Anh cứ về thôi!", như thế có nghĩa là cô gái đã từ chối. Hoặc cũng có khi cô gái bảo: "Hôm qua, em nằm mơ thấy ác mộng", đó cũng là một cách từ chối...
Giữa cuộc sống bộn bề lo toan, vất vả, chút tục lệ xưa cũ ở vùng trung du Phú Thọ như một nốt lặng làm bản nhạc cuộc sống trở nên thấm hơn, mượt mà hơn.../.
Theo Trần Tâm/Báo TNVN