“Địa đạo Vịnh Mốc giống như một tòa lâu đài cổ nằm im lìm trong lòng đất dấu kín biết bao điều kỳ lạ của con người đã làm ra nó và của thời đại mà nó được sinh ra”. Đó là lời giới thiệu sang trọng về Làng hầm Vịnh Mốc đối với du khách bốn phương trước khi bước xuống cửa địa đạo huyền thoại này.
Cái tên Vịnh Mốc xuất xứ từ chuyện ngày xưa giữa hai thôn Vĩnh Ân và Thừa Luật có chôn một cột mốc để phân định ranh giới. Phía Bắc lại có một cái vịnh biển dưới mũi Lài. Nên làng biển nằm giữa hai thôn có tên gọi là Vịnh Mốc.
Vịnh Mốc (thuộc xã Vĩnh Thạch, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị) là một làng chài khiêm nhường có gần 100 nóc nhà nằm trên bờ biển phía đông nam thị trấn Hồ Xá chừng 13km, cách bãi tắm Cửa Tùng 7km về phía Bắc, cách đảo Cồn Cỏ anh hùng 30km về phía Tây. Trong kháng chiến chống Mỹ, Vịnh Mốc có một vị thế vô cùng quan trọng trong việc tập kết và vận chuyển lương thực, vũ khí cho đảo Cồn Cỏ.
Vịnh Mốc đối với người dân Quảng Trị là cả một niềm tự hào không phải vì địa danh này được đứng trong danh mục di tích quốc mà nó là một bảo tàng trung thực về sức sống mãnh liệt của con người nơi đây. Vịnh Mốc không còn giới hạn trong quốc gia mà danh tiếng của nó vang khắp các nẻo vùng trên thế giới.
Tôi biết đến địa danh này từ qua sách báo từ khi còn bé tí, tôi mường tượng đó là một giao thông hào dưới lòng đất có tổng chiều dài trên 2000m (hình như là 2034m) với nhiều ngã ngách mà trục chính khoảng chừng 800m. Đường chỉ rộng khoảng 1m, cao quá đầu (xấp xỉ 1,8m). Mãi đến ngày hôm đó mới được chính kiến tận mắt hố hầm của Vịnh Mốc, thật đáng nể phục.
Trên đường đi, ai cũng xuýt xoa bởi các vườn tiêu xanh đến đậm đà. Trên cái nền đất đỏ 3 gian, những ngôi nhà mới nằm lọt thỏm giữa các vườn tiêu xanh thẳm kéo dài dọc theo con đường nhựa chạy về Vịnh Mốc. Vừa đi vừa được nghe Dung, 1 người bạn dẫn đường, kể về mảnh đất kiên cường một thời bị đạn bom cày xéo, những câu chuyện đời thường được diễn đạt bằng những lời kể bình dị nhưng sao mà thắm thiết.
Mấy chiếc xe máy chạy chầm chậm rồi dừng hẳn trong sân của nhà trưng bày. Đập vào mắt chúng tôi là một câu trích dẫn rút ra từ tác phẩm nổi tiếng của nhà văn người Anh, Xêchxpia "Tồn tại hay không tồn tại". Thực ra tôi không lạ với câu nổi tiếng này nhưng trong hoàn cảnh ấy thì mới thấy hết ý nghĩa của nó. Đó là sự tương phản giữa một bức tranh chụp làng quê Vịnh Mốc trù phú trước năm 1965 và một bức tranh là sự san bằng phá huỷ của làng quê ấy sau đó chỉ mấy tháng.
Người dân Vịnh Mốc đứng trước 2 lựa chọn hoặc bỏ làng đi hoặc bám trụ thì phải chui vào lòng đất. Và cuối cùng họ đã ở lại và họ đã tồn tại. Tồn tại không phải cho bản thân mà cho cả một dân tộc. Vì nếu không có họ thì lấy đâu làm điểm tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ cách đó chưa đầy 30 km - một vị trí chiến lược trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước. Trong những năm tháng khốc liệt, 17 đứa trẻ sinh ra ở đây được bình an và họ đã lớn lên theo đúng nghĩa sống chứ không còn tồn tại.
"Tuổi thơ con có những gìCon nằm với đất con đi với hầm"
Người bán vé đưa cho chúng tôi 6 cái đèn pin, chiều cao của đường hầm chỉ hơn 1m7. Tất cả chúng tôi lần lượt bước vào địa đạo. Có đến nơi này mới hiểu được sức sống mãnh liệt của người dân kiên cường.
Làm thế nào mà người ta có thể mang hơn 6000 m3 đất đá ra khỏi nơi đây giữa mưa bom lửa đạn, cả hệ thống đường hầm nối liền thành một công trình khép kính vừa phục vụ chiến đấu ở tầng 1 (độ sâu 8-10m), vừa phụ vụ sinh hoạt của mấy chục hộ dân ở tầng 2 (độ sâu 12-15m) và vừa là nơi trung chuyển hàng hoá, vũ khí ra Cồn Cỏ ở tầng 3 (độ sâu 30m).
Sau một hồi mò mẫm với mấy cây đèn, không mấy khó khăn chúng tôi tìm được đường ra biển. Một đứa trong số đó bảo, giờ ra đến đây mới dám nói chứ đi trong đó sợ không nói được, thấy nó cứ tối tăm thế nào ấy, vậy mà ngày trước người dân sống cả không việc gì.
Theo Bad Man diễn đàn TTVNOL